Banjalučki marš prkosa i zahtjev za ukidanje entiteta u BiH

Svečani defile u Banjaluci u kojem su učestvovale stotine pripadnika policije i civilnog sektora, još jednom je bila politička scena, više prkosa nego stvarne želje za obilježavanjem Dana Republike Srpske, čiji je datum 9. januar Ustavni sud Bosne i Hercegovine prvi put osporio prije deset godina. Od tada traju pokušaji da se ospori odluka suda, ali i da se kroz djelovanje pokaže da se datum kada je formirana RS prije 34 godine, može i dalje obilježavati.

Sve je dodatno usložnila politička situacija u BiH i presuda protiv Milorada Dodika prošle godine, nakon koje  mu je oduzet mandat predsjednika, čime je izgubio dobar dio političke moći. To nije spriječilo entitetsku vlast da i ove godine, bez obzira na upozorenja da se radi o potencijalnom krivičnom djelu, obilježi 9. januar kao Dan RS. Istina, sa nešto manje intenziteta i političkog naboja. Iako sjete nije nedostajalo.

Željko Budimir: "Slava Bogu, imali smo Milorada Dodika"

„Napali su predsjednika Republike Srpske koji je simbol njenog jedinstva. Slava Bogu, imali smo Milorada Dodika koji je mogao da nosi tu vrstu istorijskog tereta. Neće prestati da nas napadaju, zato je bitno naše ognjište“, rekao je ministar unutrašnjih poslova Željko Budimir, kojem je ove godine pripala čast da, pored v.d. predsjednika RS, održi svečani govor na defileu.

U defileu su učestvovali ešaloni policije, predstavnici boračkih organizacija, institucija i civilnog sektora, uz tipičnu koreografiju zastava, uniformi i poruka o kontinuitetu državnosti i „zavjetu onima koji su je stvarali“.

Iako se nije zvanično obraćao na obilježavanju Dana RS, Milorad Dodik oglasio se na mreži Iks rekavši da ne treba naivno posmatrati pokušaje osporavanja proslave Dana Republike - 9. januara, „jer je riječ o želji za osporavanjem Republike Srpske i prava na postojanja srpskog naroda“.

„Mi smo postavili našu Republiku i današnja proslava pokazuje koliko je volimo. Vraćaćemo naša prava ili ćemo jednog dana donijeti odluku da ne radimo ništa na nivou BiH“, napisao je Dodik na Iksu.

Zahtjev za ukidanje entiteta

U Federaciji BiH obilježavanje 9. januara ponovo je dočekano kao otvorena demonstracija sile i ignorisanje ustavnog poretka. Federalni ministar unutrašnjih poslova Ramo Isak poručio je da je riječ o „neustavnom, nezakonitom i duboko uvredljivom datumu“ te da svako slavljenje 9. januara predstavlja „direktan udar na ustavni poredak BiH".

9. januar se opisuje kao kontinuirani čin političkog prkosa, koji traje sve dok se odluke Ustavnog suda BiH otvoreno ignorišu, a domaće institucije izostaju sa konkretnim sankcijama. Uz pozive visokom predstavniku i međunarodnoj zajednici da prestanu sa „politikom tolerisanja“, ovaj praznik se tumači i kao poruka o trajnim podjelama, a ne o bilo kakvom dogovoru o zajedničkoj državi.

„Treba poslati jasnu poruku da 9. januar nema nikakvu vezu s kontinuitetom. 9. januar je ozvaničio politiku čiji je jedan od strateških ciljeva bio da razdvoji bosanskohercegovačke narode“, rekao je član Predsjedništva BiH Denis Bećirović, ističući da je ta politika propala.

Mnogo oštriji bio je ministar odbrane BiH Zukan Helez, koji smatra da je obilježavanje 9. januara svake godine postaje provokativnije. Tvrdi da za mnoge građane Bosne i Hercegovine 9. januar nije dan slavlja, već dan boli i sjećanja. 

„Zbog toga smatram da je došlo vrijeme da se započne ozbiljna, argumentovana naučna, stručna, politička i društvena rasprava o ukidanju entiteta u Bosni i Hercegovini“, rekao je Helez, čija izjava dolazi u izbornoj godini, a kao i secesija, nemoguće ju je sprovesti bez saglasnosti sva tri konstitutivna naroda u BiH.

Dvije realnosti

U političkom smislu, Dan RS je „obavljen“ u dvostrukoj ravni: na ulicama Banjaluke demonstriran je identitetski naboj i makar formalno sposobnost mobilizacije institucija i društva oko jedne simboličke tačke. S druge strane u javnosti u Federaciji isti događaj opisan je kao dokaz pravne anarhije i nekažnjivosti entitetskih elita.

Taj raspon – od „svetinje“ i „zavjeta“ u Banjaluci do „neustavne provokacije“ u Federaciji, smatraju analitičari,  pokazuje da 9. januar više nije samo sporni praznik, nego kratki rezime dva suprotstavljena pogleda na BiH - kao savez entiteta sa maksimalnim autonomijama, ili kao država građana u kojoj etnički ekskluzivni praznici nemaju mjesta.

9. januar obilježava se kao Dan RS jer je na taj dan 1992. Skupština srpskog naroda BiH proglasila „Republiku srpskog naroda BiH“. Tu deklaraciju Ustavni sud RBiH poništio je 8. oktobra 1992, a Dejton je transformisao u entitet RS bez tog simbola. Izetbegovićeva apelacija je tako bila pokušaj usklađivanja sa Ustavom BiH, ali RS vidi u tome napad na entitetski identitet, što objašnjava upornost u obilježavanju uprkos presudama. Ipak, u ovom slučaju više je postalo sredstvo za održavanje na vlasti.

Apelacija i stalne tenzije oko obilježavanja 9. januara

Bakir Izetbegović, tada član Predsjedništva BiH, podnio je 2013. zahtjev Ustavnom sudu BiH za ocjenu ustavnosti člana Zakona o praznicima RS-a koji je 9. januar definisao kao Dan Republike Srpske, argumentujući da taj datum simbolizuje samo srpski narod i krši Ustav BiH koji zabranjuje diskriminaciju na etničkoj osnovi. Ovaj korak je bio dio šireg konteksta sukoba oko simbola entiteta, nakon što je 2013. i Venecijanska komisija osporila Dan RS kao diskriminatoran prema nesrpskom stanovništvu.

Ustavni sud BiH je zahtjev prihvatio i u novembru 2015. donio prvu presudu kojom je proglasio 9. januar neustavnim jer nije prihvatljiv za sve građane RS. Naloženo je Narodnoj skupštini RS da uskladi zakon u roku od šest mjeseci.

Međutim, Narodna skupština RS je na presudu reagovala Deklaracijom kojom odbija ukidanje praznika, a 25. septembra 2016. održan je referendum na kojem je većina podržala očuvanje 9. januara, što je Ustavni sud BiH 1. decembra 2016. poništio kao neustavno jer krši njegove ranije odluke. Kao odgovor, NSRS je 26. oktobra 2016. usvojila poseban Zakon o Danu Republike Srpske, izdvojivši ga iz opšteg zakona o praznicima. Izetbegović je 23. avgusta 2016. podnio dodatni zahtjev za rješavanje spora oko kršenja nadležnosti BiH od strane RS. Presude nisu implementirane, što dovodi do stalnih tenzija oko obilježavanja.